رودکی، پدر شعر پارسی و یکی از بزرگترین شاعران تاریخ ایران، از اوج عزت دربار سامانیان تا درماندگی و کوری در سالهای پایانی عمرش، نماد فرازونشیب سرنوشت ادیبان است. او نخستین شاعری بود که دیوان شعر به زبان فارسی دری گرد آورد و با بیش از یک میلیون بیت سروده، پایهگذار رباعی و غزل پارسی شد.
تولد در بتج و صعود به اوج دربار بخارا
رودکی در روستای بتج (تاجیکستان امروزی، قرن نهم میلادی) زاده شد و زود به دربار سامانیان در بخارا راه یافت. به لطف استعداد شگفت در شعر، موسیقی و چنگنوازی، مورد عنایت امیران سامانی قرار گرفت و زندگی مرفهی داشت. برخلاف شاعران متملق، رودکی با صداقت و سادگی، محبوب شاهان و مردم شد و نوای چنگش در دربار طنینانداز بود.
شاعر پرکار؛ از دیوان گمشده تا بنیانگذاری رباعی
رودکی افزون بر سرودن یک میلیون بیت (که عمدتاً از دست رفته)، کلیله و دمنه و سندبادنامه را به نظم پارسی ترجمه کرد؛ ترجمههایی موزون و درخشان که الگویی برای نسلها شد. او بنیانگذار رباعی پارسی دانسته میشود و غزلیات و قصیدههایش، ساده، پندآموز و سرشار از حکمتاند. شاعرانی چون فردوسی و خیام، سایهای از سبک او را در آثار خود دارند.
سقوط تلخ؛ کوری به دست دربار و ابهامات تاریخی
سالهای پایانی عمر رودکی مملو از رنج است؛ روایتها حاکی از خشم دربار و کور کردن اوست. کاوش صدرالدین عینی و باستانشناسان روس در دهه ۱۹۴۰ میلادی، مقبرهاش را گشود و شواهدی از شکنجه و نابینایی پیش از مرگ یافتند. برخی او را از کودکی نابینا میدانند، اما اکثراً کوری را نتیجه خشم پادشاهان نسبت به صریحگوییهایش میشمارند.
میراث جاودان؛ پدر ادب پارسی پس از قرون اعراب
پس از حمله اعراب و عربیزه شدن دربار، رودکی با شاعرانی چون بسام کرد و محمد سگزی، احیاگر فارسی دری شد. هرچند آثارش اندک باقی مانده، جایگاهش بهعنوان طلیعه شاعران بزرگ ایران تزلزلناپذیر است؛ شاعری که شعر پارسی را از نو زاده کرد.