صدای جشنواره ، در پی حملات هوایی اخیر به اصفهان، کاخ جهانی چهلستون که از نمادهای برجسته معماری صفوی به شمار میرود، آسیبهای جدی دیده است. مرمتکاران این بنای تاریخی، روایتی شنیدنی از مواجهه با صحنه تخریب و تلاشهای صورتگرفته برای نجات این میراث گرانبها را جویا شده است.
«اولین باری که وارد کاخ شدم، دلم شکست»
مرمتکاری که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، با اشاره به نخستین روزهای پس از حملات گفت: «هنوز گرد و غبار حملات فرو ننشسته بود که به چهلستون رفتم. اولین چیزی که نظرم را جلب کرد، درها و پنجرههای چوبیِ چندصدساله بود که تکهتکه روی زمین افتاده بودند. حس میکردم کاخ زخمی شده که فریاد میزند».
وی افزود: «کاخ چهلستون همیشه برای ما مرمتکاران مثل یک مدرسه بوده؛ هر گوشهاش یک درس از ظرافت و هنر ایرانی. اما آن روزها، جای نقاشیهای دیواریِ ارزشمند، فقط ترکهای عمیق و فروافتادگیهای تکههای گچ را میدیدیم. دیوارهای صفوی که قرنها ایستاده بودند، حالا لرزان و آسیبدیده به نظر میرسیدند».
وضعیت بحرانی بنا؛ وخیمتر از برآورد اولیه
بنابر اعلام مقامات میراث فرهنگی استان اصفهان، ارزیابیهای اولیه از میزان آسیبهای وارده به کاخ چهلستون نشان میدهد که وضعیت بنا نسبت به برآوردهای اولیه بسیار وخیمتر است و برخی از آسیبها ماهیت پیشرونده دارند. به گفته امیر کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، عناصر تزئینی بنا همچنان در حال ریزش است و انجام مطالعات جامع علمی پیش از آغاز هرگونه مرمت، ضرورتی انکارناپذیر است.
مرمتکار میدانی با تأیید این موضوع گفت: «روزهای اول، فقط میشد بخشی از کاشیهای معرق و نقاشیهای دیواری را دید که فرو ریخته بود. اما هر روز که میگذشت، میدیدیم ترکها دارند بزرگتر میشوند. موج انفجار آنقدر شدید بوده که به ساختار دیوارها فشار آورده و حالا این فشار خودش را نشان میدهد».
تخریب «نقاشی همایون و شاه تهماسب»؛ ضربهای به تاریخ
یکی از تلخترین لحظات این مرمتکار، زمانی بود که متوجه آسیب دیدن یکی از شاخصترین آثار تاریخی کاخ شد: «نقاشی دیواری ملاقات همایون، امپراتور گورکانی هند، با شاه تهماسب صفوی. یک نقاشی منحصربهفرد که سند روابط دیپلماتیک و فرهنگی دو تمدن بزرگ بود. یک ترک عمیق از بالای این تابلو افتاده بود، انگار که تاریخ داشته از وسط پاره میشده».
وی ادامه داد: «با چشم خودم دیدم که تکههای گچ و رنگ از لبههای این تابلو جدا میشد. دستمان بند بود؛ نمیشد کاری کرد جز مستندنگاری و تلاش برای تثبیت وضعیت. این صحنهها را هیچ وقت فراموش نمیکنم.»
مرمت اضطراری؛ تلاش برای جلوگیری از فروپاشی کامل
با تشدید وضعیت بحرانی، تیمهای مرمت اضطراری وارد عمل شدند. طبق گزارشهای رسمی، کار مرمت و حفاظت اضطراری از بناهای تاریخی آسیبدیده در استان اصفهان آغاز شده است. همچنین تفاهمنامهای میان پایگاه میراث جهانی چهلستون و دانشگاه هنر اصفهان برای بهرهمندی از ظرفیتهای علمی و پژوهشی در امر حفاظت از این اثر امضا شده است.
مرمتکار با اشاره به جزئیات اقدامات صورتگرفته گفت: «اولویت اول، جلوگیری از ریزش بیشتر بود. مجبور شدیم داربستهایی را در قسمتهای آسیبدیده نصب کنیم. کار فوقالعاده حساس و دقیقی بود؛ چرا که یک حرکت اشتباه میتوانست آسیب را چند برابر کند. از حسگرهای لرزهنگار هم برای پایش مداوم ناپایداریهای سازه استفاده شد تا بدانیم دیوارها چقدر تاب آوردهاند».
دلواپسی از آینده؛ نیاز به کار تخصصی و بلندمدت
این مرمتکار با سابقه، درباره آینده کاخ چهلستون ابراز نگرانی کرد و گفت: «فعلاً کار اضطراری در حال انجام است، اما آن چیزی که چهلستون نیاز دارد، یک طرح مرمت جامع، بلندمدت و کاملاً تخصصی است. نمیشود با توصیههای سرانگشتی و کارهای سطحی، این بنای جهانی را نجات داد. حتماً باید از متخصصان ملی و حتی بینالمللی کمک بگیریم».
وی با اشاره به خسارتهای مالی وارده افزود: «برآورد اولیه خسارت به بیش از ۱۴۰ اثر تاریخی در کشور، حدود ۹۵ میلیون دلار اعلام شده. این عدد بزرگی است، اما آنچه برای ما مهمتر است، نجات هویت و اصالت این بناهاست. چهلستون فقط یک کاخ نیست؛ هویت یک ملت است که روی دیوارهایش نقش بسته».
همهپایی ملی برای احیای میراثهای زخمی
در روزهای اخیر، کمپینی برای مشارکت ایرانیان داخل و خارج از کشور در مرمت آثار تاریخی آسیبدیده راهاندازی شده است. مرمتکار میدانی در پایان گفت: «از مردم میخواهم که چهلستون را تنها نگذارند. هر کمکی، حتی یک لبخند امید برای ما مرمتکارانی که روزها و شبها کنار این بنای زخمی کار میکنیم، انرژی مضاعف است. چهلستون باز هم سر پا خواهد ایستاد، همانطور که قرنها ایستاده است. این قول من به عنوان یک مرمتکار ایرانی است.»