در جهانی که تکزبانه بودن به معنای محروم ماندن از بخش بزرگی از گفتوگوی انسانی است، جایزه بوکر بینالمللی طی یک دهه گذشته به پلی مؤثر میان فرهنگها و زبانهای مختلف تبدیل شده است؛ جایزهای که با حمایت از ناشران مستقل و برجستهسازی نقش مترجمان، نقشه ادبیات معاصر را بازتعریف کرده و به یکی از مهمترین مسیرهای معرفی آثار برجسته به جهان، حتی تا سطح نوبل ادبیات، بدل شده است.
به گزارش صدای جشنواره، الهه شمس نوشت: یانگ شوانگ-زئی، نویسنده رمان «سفرنامه تایوان» (Taiwan Travelogue) که در سال ۲۰۲۶ موفق به کسب نیمی از جایزه بوکر بینالمللی شد، در مراسمی در تیت مدرن لندن تأکید کرد که ترجمه امکان عبور ادبیات از مرزهای زمان و مکان را فراهم میکند. او یادآور شد که تکزبانه بودن، به معنای شنیدن تنها نیمی از گفتوگوی جهان است. این جایزه اکنون در دهمین سال بازتعریف خود، به بستری برای حمایت از نویسندگان و مترجمانی تبدیل شده که خارج از جریانهای غالب بازار حرکت میکنند.
بوکر بینالمللی که نخستینبار در سال ۲۰۰۵ با عنوان «من بوکر بینالمللی» و بهصورت دوسالانه برگزار میشد، در ابتدا به پاس یک عمر فعالیت ادبی به چهرههای برجستهای چون اسماعیل کاداره، چینوآ آچهبه و آلیس مونرو اهدا میشد. اما از سال ۲۰۱۵، این جایزه با تغییر رویکرد، تمرکز خود را بر یک اثر داستانی ترجمهشده به زبان انگلیسی قرار داد و وارد مرحلهای تازه شد.
یکی از مهمترین تحولات این جایزه، به رسمیت شناختن نقش مترجم بهعنوان شریک خلاق اثر است؛ بهگونهای که جایزه ۵۰ هزار پوندی بهطور مساوی میان نویسنده و مترجم تقسیم میشود. این رویکرد، جایگاه مترجمان را از یک نقش فنی به سطحی خلاقانه ارتقا داد. موفقیت رمان «گیاهخوار» اثر هان کانگ با ترجمه دبورا اسمیت، نقطه آغاز این مسیر بود و پس از آن، آثار متعددی از زبانهای مختلف از جمله عربی، هلندی، بلغاری و زبانهای بومی هند به صحنه جهانی راه یافتند.
مرور فهرست برندگان این جایزه در یک دهه اخیر نشان میدهد که بوکر بینالمللی به آثاری توجه دارد که با موضوعاتی چون تاریخ، سیاست، جنگ و مهاجرت درگیر هستند. آثاری مانند «پروازها» نوشته اولگا توکارچوک و «اجرام آسمانی» اثر جوخه الحارثی، نمونههایی از این رویکرد هستند که روایتهایی چندلایه از تجربه انسانی ارائه میدهند.
اعتبار این جایزه زمانی برجستهتر میشود که بدانیم در همین دوره، چهار نویسنده مرتبط با آن، از جمله هان کانگ، اولگا توکارچوک، آنی ارنو و یون فوسه، موفق به دریافت جایزه نوبل ادبیات شدهاند؛ موضوعی که نشاندهنده نقش بوکر در شناسایی زودهنگام استعدادهای برجسته ادبی است.
در کنار این تحولات، نقش ناشران مستقل نیز در رشد ادبیات ترجمهشده قابل توجه است. آمارها نشان میدهد فروش آثار داستانی ترجمهشده در بریتانیا طی یک دهه دو برابر شده و این موفقیت تا حد زیادی مرهون جسارت ناشرانی است که آثار کمتر دیدهشده را به جریان اصلی بازار معرفی کردهاند. نمونه بارز این روند، فهرست نهایی سال ۲۰۲۵ است که تمامی آثار آن توسط ناشران مستقل منتشر شده بودند؛ نشانهای از اینکه آینده ادبیات جهان در گرو تعامل میان زبانها و فرهنگهاست.
بوکر بینالمللی؛ پلی میان زبانها و سکوی پرتاب ادبیات جهان به نوبل
