آغاز ماجرا؛ پیشنهادی که افخمی رد کرد
بهروز افخمی، کارگردان سینمای ایران که سابقه ساخت آثاری چون «روز فرشته»، «روز شیطان» و «هزاران زن» را در کارنامه دارد، درباره ریشههای شکلگیری «فرزند صبح» توضیح داد: «فکر میکنم الان بیشتر از ۳۰ سال گذشته. اولین باری که پیشنهاد ساخت فیلمی درباره امام خمینی (ره) مطرح شد، بعد از «روز فرشته» در سال ۱۳۷۳ یا ۱۳۷۴ بود. واحد فیلمسازی موسسه عروج که زیر نظر موسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی (ره) فعالیت میکرد، این پیشنهاد را مطرح کرد.»
افخمی ادامه داد: «آنها در ابتدا میخواستند درباره دوران ۱۰ ساله حکومت امام (بعد از انقلاب) فیلم بسازم، اما من گفتم اجازه دهید بروم. مردم جزئیات رفتار و لحن ایشان را به خوبی به یاد دارند و هیچ بازیگری جرأت نمیکند نقش امام را بازی کند. شاید ۲۰ سال بعد برای نسلی که امام را ندیده، بشود چنین کاری کرد، اما در آن فاصله کوتاه از دوران حیات ایشان، غیرممکن بود.»
از کودکی دالای لاما تا کودکی امام خمینی
این کارگردان که این روزها مشغول تدارک ساخت فیلم جنایی «کاغذ شطرنجی» است، درباره چگونگی شکلگیری ایده نهایی «فرزند صبح» گفت: «حدود دو سال بعد از آن پیشنهاد، در جشنواره کن فیلم «کوندن» (Kundun) از مارتین اسکورسیزی را دیدم که درباره کودکی دالای لاما بود. بعد از آن به نظرم رسد براساس دوران کودکی امام، با رجوع به دوران حساس تبعید و ساعتهایی از آخر زندگی ایشان، میتوان فیلمنامه نوشت.»
وی افزود: «وقتی به ایران برگشتم، این طرح را مطرح کردم و پس از حدود دو سه سال، با آن موافقت شد. من هم شروع به نوشتن فیلمنامه کردم و ماجرای «فرزند صبح» به این شکل شروع شد.»
ملاحظات سیاسی و مذهبی؛ چرا افخمی از برخی مقاطع صرفنظر کرد؟
افخمی در پاسخ به این سؤال که چرا درباره مقاطع بحثبرانگیزی همچون اختلافات روحانیون بر سر مرجعیت عام فیلم نساخت، تأکید کرد: «من خودم صلاح نمیدانستم این کار را انجام دهم. در مسئله مرجعیت و مسائل مذهبی که جنبه سیاسی هم پیدا میکند، سیاستمداران هر کدام طرف یک مرجع را میگیرند. به نظرم درست نیست موضوع طوری مطرح شود که فردی در چشم تماشاگر منکوب و خوار شود. اینها به درد تماشاگر نمیخورد و سینما نباید وارد آن شود.»
ساخت خانهای ۵۰۰۰ متری در شهریار؛ دکوری که موزه شد
یکی از جنجالیترین بخشهای «فرزند صبح»، ساخت دکور عظیم خانه امام خمینی در خمین بود. افخمی در این باره توضیح داد: «یک عمارت بزرگ در اطراف تهران ساختیم مثل خانه امام در خمین که موزه شده. منتها این خانه و فضاهای داخلی آن بزرگتر است چون میخواستیم دوربین راحت بتواند حرکت کند. از لحاظ کهنگی مصالح و اصالت، از آنچه الان در خمین است سالمتر و درستتر است.»
وی افزود: «ما آجرهایی با مساحت تقریباً اندازه یک متر نیاز داشتیم که اینها را به صورت مخصوص در کورهپزخانه برای این پروژه ساختند. همچنین دو درخت توت ۱۰ ساله را طوری از خاک به این خانه منتقل کردیم که خشک نشدند و الان درختهای ۳۰-۴۰ سالهای شدند.»
به گفته افخمی، این مجموعه ۵۰۰۰ متر زیربنا دارد و کل زمین آن ۲۰ هزار متر است. زمین کشاورزی با قیمت استثنایی متری هزار تومان (در حالی که قیمت معمول متری ۱۰ هزار تومان بود) از فردی به نام «امامی» که در فرانسه زندگی میکرد و علاقه زیادی به امام داشت، خریداری شد.
نزدیک بود دکور با بلدوزر تخریب شود
افخمی درباره مشکلات این دکور عظیم گفت: «هر از گاهی سازمانهای مختلف میآمدند و میخواستند با بلدوزر ساختمان را خراب کنند و در چند مرحله نزدیک بود دکور از بین برود. البته بعد از ما چند فیلم دیگر هم در آنجا ساخته شده و درختان همچنان سالم هستند. برخی از مردم منطقه هم به بهانه اینکه خانه امام بوده، از آن بازدید میکنند.»
انتخاب بازیگر نقش امام؛ از جمشید آریا تا عبدالرضا اکبری
یکی از حساسترین بخشهای «فرزند صبح»، انتخاب بازیگر نقش امام خمینی (ره) بود. افخمی در این باره گفت: «اول تست گریمی روی جمشید آریا زدیم. برخلاف اینکه خیلیها فکر میکنند ارشاد اجازه بازی او را نداد یا ممنوعالکار بود، واقعیت این است گریمی که روی جمشید آریا انجام شد، با وجود چند بار امتحان، خوب درنیامد. در حالی که همه پیشبینی میکردیم او خیلی شبیه امام شود، اما اصلاً اینطور نشد.»
وی افزود: «بعد خیلی شانسی از عبدالرضا اکبری که قبلاً با او کار کرده بودم، خواستم بیاید و همان تست اول گریم فوقالعاده درآمد؛ آنقدر خوب شد که وقتی عکس او را به بعضی مدیران ارشاد نشان دادیم، تصور میکردند عکس امام است.»
نقش سیدحسن خمینی در پروژه
افخمی درباره ارتباط با خانواده امام خمینی (ره) گفت: «چند بار دیداری با سیدحسن خمینی انجام شد. ایشان علاقهمند بود و فیلمنامه را خواند. درباره بازیگران هم پیشنهادهایی داشت که من توضیح دادم به دلایلی نمیشود از آنها دعوت کرد. آقا سیدحسن فیلمنامه را خیلی پسندیده بود، بهویژه برای دورانی که دوباره بعد از مجلس برگشتیم تا کار را با موسسه عروج ادامه دهیم.»
قطع بودجه، چهار سال مجلس و از سرگیری کار
افخمی درباره توقف طولانی مدت پروژه توضیح داد: «ما قبل از مجلس، خانه را ساخته بودیم و یک روز هم فیلمبرداری کردیم، اما پول تمام شد. خود ساختمان حدود ۱۴۰ میلیون تومان خرج داشت. از آن طرف، در آن مقطع دعواهای سیاسی بالا گرفته بود چون من در لیست مشارکتیها وارد مجلس شده بودم و روایت فتح میگفت نمیتوانیم اصلاح برآورد کنیم. من هم گفتم بهتر است زمان بگذرد.»
به گفته وی، این وقفه چهار ساله (دوره نمایندگی مجلس) باعث شد دکور «بافت قدیمی پیدا کند» و در نهایت در سال ۱۳۸۵ کار از سر گرفته شد و فیلمبرداری تا حدود سال ۱۳۸۶ ادامه یافت.
فاجعه نمایش در جشنواره فجر؛ تدوینی که انجام نشد
یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای ماجرای «فرزند صبح»، نمایش نسخهای در جشنواره فجر سال ۱۳۸۹ بود که افخمی آن را «ویرانکننده» توصیف میکند. او در این باره گفت: «وقتی در کانادا بودم شنیدم میخواهند فیلم را در جشنواره فجر نمایش دهند. بزرگترین نگرانی من این بود که فیلم را چطور میخواهند نمایش دهند چون ما فول فریم فیلمبرداری کرده بودیم تا یک پرده عریض از آن سوا کنیم. نامه نوشتم اما کسی تحویل نگرفت.»
وی افزود: «نمیدانم چه کسی فیلم را تدوین کرده بود. اصلاً تدوینی اتفاق نیفتاده بود، فقط فیلم را به زور به ۱۳۰-۱۴۰ دقیقه رسانده بودند. وقتی فیلم را در سینما دیدیم، کل کادر مربع را پخش کرده بودند که باعث شده بود مثلاً شلوار جین هدیه تهرانی یا ریلهای چیده شده تراولینگ در جشنواره نمایش داده شود. حیرتانگیز بود.»
مالکیت فیلم و احتمال اکران در سال جاری
افخمی درباره وضعیت فعلی «فرزند صبح» گفت: «الان ۷۰ درصد مالکیت فیلم طبق قرارداد متعلق به من است. ۳۰ درصد هم متعلق به موسسه عروج فیلم است. اصلاح رنگ و تصویر و صدا انجام شده و فیلم تمام شده است. ممکن است امسال آن را نمایش دهیم.»
وی در پایان با رویکردی فلسفی درباره اکران فیلم گفت: «من خیلی قضا و قدری هستم. همین که فیلمی ساختم و خودم روی پرده دیدم که فیلم بدی درنیامده، برایم کافی است. بالاخره زمان نمایش آن میرسد و دیده میشود. اگر الان هم به من پیشنهاد ساخت فیلمی از امام خمینی داده شود، باز هم همان ملاحظات را دارم و فقط سراغ دوران کودکی میروم. من آنچه را از حس و حال آن دوران علاقه داشتم، در همین فیلم «فرزند صبح» اجرا کردم.»
فیلم «فرزند صبح» به کارگردانی بهروز افخمی که یکی از جنجالیترین و پرهزینهترین پروژههای سینمایی درباره زندگی امام خمینی (ره) محسوب میشود، پس از نزدیک به سه دهه سرانجام آماده اکران شده است. افخمی که ساخت فیلم درباره دوران حکومت امام را «غیرممکن» توصیف میکند، معتقد است «فرزند صبح» بهترین فیلم کارنامه حرفهای اوست و میتواند حرف آخرش در سینما باشد. با این حال، او همچنان منتظر «وقت مناسب» برای نمایش عمومی فیلم است.