عبدالحسین فرزاد، مترجم و استاد دانشگاه، در یادداشتی به بررسی جایگاه نازک الملائکه، شاعر برجسته عراقی، در تحول شعر معاصر عرب پرداخته و او را یکی از مهمترین چهرههای نوگرایی در ادبیات عرب معرفی کرده است.
به گفته فرزاد، نازک الملائکه همچون نیما یوشیج، با رویکردی آگاهانه به دگرگونی ساختار شعر سنتی پرداخت و بهعنوان نخستین شاعر عرب، مسیر شعر آزاد را بهصورت نظری و عملی پایهگذاری کرد.
آغاز تحول در شعر عرب
نخستین مجموعه شعر الملائکه با عنوان «عاشقةاللیل» در سال ۱۹۴۸ منتشر شد و نقطه عطفی در شکستن قالبهای سنتی شعر عرب به شمار میرود. شعر مشهور «الکولیرا» نیز از نخستین نمونههای شعر آزاد در ادبیات عرب است که با الهام از بحرانهای اجتماعی و سیاسی زمانه سروده شد.
فرزاد تأکید میکند که اگرچه شاعرانی مانند بدر شاکر السیاب نیز در شکلگیری شعر نو نقش داشتند، اما الملائکه با ارائه نظریه و چارچوب فکری، نقش بنیادینتری در تثبیت این جریان ایفا کرد.
زندگی در تبعید و سایه اندوه
نازک الملائکه در سال ۱۹۲۳ در بغداد متولد شد و در خانوادهای فرهنگی رشد یافت. او سالهای زیادی را در خارج از عراق، از جمله در کویت و مصر، سپری کرد و سرانجام در سال ۲۰۰۷ در قاهره درگذشت.
به باور نویسنده، تجربه تبعید، تحولات سیاسی عراق و فضای اجتماعی زمانه، تأثیر عمیقی بر آثار این شاعر گذاشت و موجب شد اندوه، یأس و دغدغههای وجودی به عناصر اصلی شعر او تبدیل شود.
از نوگرایی تا «فوبیای مرگ»
در آثار متأخر الملائکه، نوعی نگرانی عمیق از مرگ و بحرانهای انسانی دیده میشود؛ موضوعی که برخی منتقدان از آن به عنوان «فوبیای مرگ» یاد کردهاند. این ویژگی، شعر او را به بازتابی از وضعیت پرتنش قرن بیستم تبدیل کرده است.
مقایسه با فروغ فرخزاد
فرزاد در این یادداشت، به شباهتهایی میان نازک الملائکه و فروغ فرخزاد نیز اشاره میکند؛ از جمله تجربه عبور از محدودیتهای جامعه مردسالار و رسیدن به نوعی نگاه انتقادی و تلخ نسبت به جهان پیرامون.
جمعبندی
در این یادداشت، نازک الملائکه بهعنوان شاعری توصیف شده که نهتنها در حوزه فرم، بلکه در سطح اندیشه نیز تحولی جدی در شعر عرب ایجاد کرد؛ شاعری که به تعبیر نویسنده، «بیش از حد انسان بود» و شعرش بازتابی از رنجها و پیچیدگیهای انسان معاصر به شمار میرود.
نازک الملائکه؛ بنیانگذار شعر نو عرب
