سرنوشت کارگردانان سینمای ایران: توقیف، انزوا و مهاجرت؛ روایت فراز و نشیبها
چالشهای مشترک
سینمای ایران با فراز و نشیبهای فراوان روبرو بوده که در زندگی کارگردانان برجستهاش نمود یافته است. سه کلیدواژه تلخ توقیف، انزوا و مهاجرت سرنوشت بسیاری را رقم زده؛ از سانسور فیلمها تا محرومیت از فعالیت و خروج از کشور.
عباس کیارستمی
برنده نخل طلای کن برای «طعم گیلاس» (۱۹۹۷)، کیارستمی با فیلمهای هنریاش جهان را مسحور کرد. او از سیاست دوری میجست و بر نمایش تصویر مهربان از ایران تأکید داشت، اما پس از درگذشت در ۲۰۱۶، میراثش همچنان الهامبخش است.
علی حاتمی
پیشگام سینمای اجتماعی با «حسن کچل» (۱۳۴۸)، حاتمی پروژههای عظیم چون «هزاردستان» را نیمهتمام رها کرد. در ۵۲ سالگی بر اثر سرطان درگذشت و دو فیلم posthumous از آثارش ساخته شد.
ناصر تقوایی
خالق «داییجان ناپلئون» (۱۳۵۵)، تقوایی پس از انقلاب کمکار شد و سانسور را نپذیرفت: «تا وقتی سانسور اینگونه است، کار نمیکنم». خانهنشین شد و در مهر ۱۴۰۴ درگذشت؛ جسدش به وصیت سفیدپوشان دفن گردید.
بهرام بیضایی
مؤلف صاحبسبک، بیضایی از کانون نویسندگان کناره گرفت و پس از «مرگ یزدگرد» (۱۳۶۰) ۱۸ سال تئاتر نساخت. از ۱۳۸۹ به استنفورد مهاجرت کرد و در آمریکا به تدریس، نوشتن و نمایش ادامه داد.
مسعود کیمیایی
«استاد قهرمانسازی» با «قیصر» (۱۳۴۸)، کیمیایی فیلمهایی چون «خط قرمز» و «سرب» را توقیفشده دید. تنها دو جایزه فجر (۱۳۸۹) دارد، اما محبوب منتقدان دهه ۶۰ ماند.
فریدون گله
آغازگر سینمای اجتماعی با «کندو»، گله پس از انقلاب به آمریکا مهاجرت کرد. فیلمنامههایش مصادره شد و در ۱۳۸۴ بر اثر سکته در ۶۴ سالگی درگذشت.
داریوش مهرجویی
بنیانگذار موج نو با «گاو»، مهرجویی جوایز جهانی چون اسکار و برلین برد. در مهر ۱۴۰۲ با همسرش وحیده محمدیفر قتل عام شد؛ پیش از آن از سرقت و تهدیدها خبر داده بود.
جعفر پناهی
برنده نخل طلای کن (۲۰۲۵)، پناهی ۶ سال زندان و ۲۰ سال محرومیت از فیلمسازی گرفت. با وجود ممنوعیت، آثارش جهانی شد و کن صندلی خالی برایش گذاشت.
اصغر فرهادی
دو اسکار بهترین فیلم خارجی، فرهادی نامههای سرگشاده نوشت و کمپینهای حقوق بشری راه انداخت. از ۱۴۰۲ اعلام کرد به دلیل محدودیتها در ایران فیلم نمیسازد.
رخشان بنیاعتماد
عضو آکادمی اسکار، بنیاعتماد علیه تحریمها کمپین کرد و در ۱۳۹۸ بازداشت موقت شد. همچنان فعال در مستند و درام اجتماعی است.
الگوی مشترک: سانسور، توقیف و فشارها بسیاری را به انزوا یا مهاجرت کشاند، اما میراثشان سینمای ایران را جاودانه کرد.
