مستند «در سپهر ایران» به کارگردانی مجید کریمی، اثری ششساله است که جایگاه نور در معماری ایران را از دوره آریاییها تا امروز ردیابی میکند. این فیلم مستند که در بخش مستند چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد، حاصل حدود شش سال پژوهش، فیلمبرداری و سفر به ۹۶ لوکیشن در ۱۷ استان و ۲۶ شهر و منطقه است. ایده اصلی آن از یک پژوهش دانشگاهی درباره نور در معماری تاریخ ایران شکل گرفت و در ابتدا قصد تبدیل آن به یک سریال تلویزیونی وجود داشت که در نهایت به فیلم سینمایی مستند تغییر یافت.
کریمی در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: «اندیشه نور در باور ایرانیان، از نمود آسمانیاش یعنی خورشید تا نمود زمینیاش یعنی آتش، محور این مستند است.» او توضیح داد که این اندیشه از معابد مهرپرستی با سوراخهای هورنو در سقف برای تأمین نور آغاز میشود، در کاخهای هخامنشی مانند تخت جمشید با دریچههای مربعی ادامه مییابد، در دوره اسلامی در گنبد مسجد شیخ لطفالله با پنجرههای دو لایه برای تابش یکنواخت نور متجلی میشود و تا امروز در معماری ایرانی جاری است.
مستند «در سپهر ایران» نشان میدهد چگونه عناصر معماری مانند چهارطاقی و چلیپا از دوران باستان به مساجد و کلیساهای دوره اسلامی منتقل شده و حتی مضامین نورانی آیات قرآن بر در و دیوار مساجد، ادامه همان اندیشه کهن است. کریمی درباره یافتههای این مستند گفت: «در طول ساخت این اثر به دو نکته کلیدی رسیدیم: اول، همزیستی مسالمتآمیز ادیان مختلف در طول تاریخ ایران؛ نمونه عینی آن خیابان سیتیر تهران است که در آن بناهای مقدس چند دین مختلف در کنار هم قرار دارند.»
نکته دوم، فرضیه جدیدی درباره بنای مرموز «کعبه زرتشت» در نقشرستم است. برخلاف نظریات رایج که این بنا را محل نگهداری اوستا، آتشکده یا تقویم میدانند، کارگردان مستند با استناد به شواهدی مانند سکههای شاهزادگان پارس، موقعیت قرارگیری بنا در مقابل آرامگاه داریوش بزرگ و ساختار کاملاً بسته و فاقد تهویه آن، به این نتیجه رسیده که این بنا احتمالاً محل خاموش کردن «آتش شاه» پس از درگذشت او بوده است. بر اساس این فرضیه، پارهای از آتش شاه درگذشته در این اتاقک سنگی مهر و موم میشد تا خاموش شود و همزمان، آتش جدید شاه تازهبهتختنشسته بر فراز بنا افروخته میشد. این فرضیه با حکمتالله ملاصالحی، استاد برجسته باستانشناسی، در میان گذاشته شده و امیدواریم موجب کاوشهای علمی دقیقتری توسط مراجع ذیصلاح شود.
کریمی با اشاره به جایگاه آب در اندیشه ایرانی گفت: «در کنار نور و آتش، آب نیز همواره عنصری مقدس برای ایرانیان بوده است، به ویژه آن که ایران در سرزمینی خشک واقع شده است.» او مثالی از معابد آناهیتا ایزدبانوی آب در معبد بیشاپور زد که در آن حوضهای روباز، انعکاس آسمان را در آب نمایش میدادند و ارتباط نمادین «فرش و عرش» را برقرار میکردند. این اندیشه تا دوران اسلامی در قالب حوضهای مرکزی حیاط مساجد تداوم یافته است. در بسیاری از آتشکدهها، مانند آتشکده یزد یا اردشیر در فیروزآباد، همواره آب در کنار آتش حضور داشته که نشاندهنده پیوند این دو عنصر مقدس است.
کارگردان مستند «در سپهر ایران» با اشاره به جشنواره امسال فیلم فجر گفت: «به جشنواره فجر برای دیده شدن آثار مستند امیدوارم. معتقدم داوری آثار تخصصی مانند مستندهای بلند باید به دست متخصصان و مستندسازان باتجربهای باشد که خود آثار زیادی ساختهاند.» او افزود: «این پروژه تلاشی برای بازشناسی فرهنگ، تمدن و باورهای فلات ایران در ابعاد باستانشناسی، معماری و اسطورهشناسی است. ما میخواستیم تا نشان دهیم چگونه ایزدان طبیعی مانند آب، باد، خاک و آتش و به ویژه نور، در طول هزارهها در کالبد معماری این سرزمین تداوم یافته و هویت ما را شکل داده است. امیدوارم این فیلم پنجرهای به سوی درکی عمیقتر از خرد نیاکانمان بگشاید.»
