دهه ۶۰ سینمای ایران؛ نه توقیف گسترده، بلکه قربانی تغییرات مدیریتی و جنگ
بررسی ۸ فیلم شاخص دهه شصت؛ از «چریکه تارا» و «مرگ یزدگرد» بیضایی تا «خط قرمز» کیمیایی که ۳۷ سال توقیف بود
به گزارش صدای جشنواره، دهه ۶۰ شمسی در تاریخ سینمای ایران، برخلاف تصور رایج، لزوماً دهه توقیف گسترده فیلمها نبود، بلکه جامعه سینمایی در این سالها با پدیدهای متفاوت روبرو بود؛ قربانی شدن آثار سینمایی بهدلیل تغییرات مدیریتی، جنگ تحمیلی، اختلاف نهادهای تصمیمگیر و دگرگونی معیارهای ممیزی.
بر اساس گزارش اختصاصی ما، مشهورترین فیلمهای توقیفی تاریخ سینمای ایران هرچند بیشتر به دهههای ۷۰، ۸۰ و ۹۰ تعلق دارند، اما آنچه دهه ۶۰ را متمایز میکند، نوع حذف یا محدودیت آثار است. در این دوران، فیلمها عمدتاً به دلایل سیاسی مستقیم توقیف نمیشدند، بلکه تغییر مدیران فرهنگی، فضای جنگی و نوسان سیاستهای ممیزی موجب میشد که بسیاری از آثار هرگز نتوانند روی پرده بروند یا تنها با سانسورهای سنگین به اکران محدودی دست یابند.
در ادامه، ۸ فیلم شاخص این دهه را مرور میکنیم که هر یک به نحوی قربانی شرایط خاص زمانه خود شدند.
۱. فیلم «چریکه تارا»؛ نخستین فیلم توقیفی دهه ۶۰
- کارگردان: بهرام بیضایی
- بازیگران: سوسن تسلیمی، رضا بابک، سیامک اطلسی
- ژانر: سینمای هنری
- سال تولید: ۱۳۵۷
«چریکه تارا» نخستین فیلم توقیفی این دهه به شمار میرود. داستان بیوهزنی به نام تارا را روایت میکند که همراه دو کودک خردسالش از ییلاق به کومه بازمیگردد و در مسیر با پدربزرگ مرده و مردی تاریخی با جامه کهن مواجه میشود. این فیلم در بخش «نوعی نگاه» جشنواره کن ۱۹۸۰ و جشنواره سنسباستین به نمایش درآمد، اما هرگز اکران عمومی گستردهای در ایران نیافت.
۲. فیلم «مرگ یزدگرد»؛ بیضایی و محاکمه در آسیاب تاریخ
- کارگردان: بهرام بیضایی
- بازیگران: سوسن تسلیمی، علیرضا خمسه، امین تارخ (زندهیاد)
- ژانر: درام تاریخی
- سال تولید: ۱۳۶۰
بهرام بیضایی این فیلم را بر اساس نمایشنامهای به همین نام ساخت. تنها نمایش «مرگ یزدگرد» در نخستین جشنواره فیلم فجر برگزار شد. داستان در آسیابی نزدیک مرو رخ میدهد و محاکمهای پیرامون قتل یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، شکل میگیرد. با وجود موفقیتهای بینالمللی، این فیلم هیچگاه مجوز اکران عمومی گسترده و رسمی در سینماهای ایران پیدا نکرد.
۳. فیلم «خط قرمز»؛ ۳۷ سال توقیف بهدلیل حجاب و دیالوگهای دوپهلو
- کارگردان: مسعود کیمیایی
- بازیگران: فریماه فرجامی، سعید راد، خسرو شکیبایی، سعید پیردوست
- ژانر: تریلر هیجانانگیز سیاسی
- سال تولید: ۱۳۶۰
مسعود کیمیایی «خط قرمز» را بر اساس فیلمنامه «شب سمور» نوشته بهرام بیضایی کارگردانی کرد. داستان درباره یکی از ماموران ساواک است که هویت واقعیاش پس از انقلاب برای همسرش فاش میشود. کیمیایی فیلمنامه را در فضای روزهای پرالتهاب انقلاب ۱۳۵۷ بازنویسی کرد و حتی ۵ دقیقه از تصاویر مستند تظاهرات آن سال را در فیلم گنجاند.
این فیلم پس از تنها یک اکران در اولین دوره جشنواره فجر (۱۳۶۱)، به مدت ۳۷ سال توقیف شد تا اینکه در اسفند ۱۳۹۷ به نمایش درآمد. دو دلیل اصلی توقیف عبارت بودند از: بیحجابی بازیگران زن (چون فیلم پیش از اجباری شدن حجاب ساخته شده بود) و برداشتهای سیاسی از دیالوگهای دوپهلو به روایت تهمینه میلانی که در آن زمان منشی صحنه بود.
۴. فیلم «خانه عنکبوت»؛ توقیف نشد، اما سانسور شد
- کارگردان: علیرضا داودنژاد
- نویسنده: مسعود بهنود
- بازیگران: جمشید مشایخی، عزتالله انتظامی، داوود رشیدی، مسعود بهنود، محمدرضا داوودنژاد
- ژانر: اجتماعی، سیاسی
- سال تولید: ۱۳۶۲
«خانه عنکبوت» توقیف نشد، اما با سانسور و محدودیتهای شدید در اکران مواجه شد. داستان در بحبوحه حمله نظامی طبس روایت میشود؛ چهار مرد وابسته به نظام شاهنشاهی در ویلایی گرد آمدهاند و پس از شکست کودتا، دیوانهوار یکدیگر را از پا درمیآورند.
۵. فیلم «باشو غریبه کوچک»؛ روایت انسانی از جنگ و آوارگی
- کارگردان: بهرام بیضایی
- بازیگران: سوسن تسلیمی، عدنان عفراویانف، پرویز پورحسینی
- ژانر: درام، ضدجنگ
- سال تولید: ۱۳۶۴
یکی از تحسینشدهترین آثار بیضایی، «باشو غریبه کوچک» داستان پسرکی است که در بمباران جنوب ایران خانواده خود را از دست میدهد و خود را به شمال کشور میرساند. نمایش غیرمستقیم تبعات جنگ و آوارگی، همراه با تفاسیر افراطی از برخی صحنهها، موجب شد این فیلم چند سال توقیف بماند و نهایتاً در سال ۱۳۶۸ به اکران عمومی برسد.
۶. فیلم «تیغ و ابریشم»؛ سانسور سنگین و ممنوعیت ۳ ساله بازیگر نقش اول
- کارگردان: مسعود کیمیایی
- بازیگران: جمشید هاشمپور، فریماه فرجامی، فرامرز صدیقی، محمدصالح علا
- ژانر: اجتماعی
- سال تولید: ۱۳۶۴
«تیغ و ابریشم» اگرچه توقیف نشد، اما در زمان اکران با سانسورهای بسیاری روبرو شد. جالب آنکه جمشید هاشمپور، بازیگر نقش اول فیلم، به دلیل تراشیدن کامل موی سرش، نزدیک به ۳ سال ممنوعالکار شد. داستان فیلم درباره قاچاق هروئین به ایران و تلاش پلیس برای جلوگیری از توزیع مواد مخدر در دانشگاهها، مدارس، کارخانهها و جبهههای جنگ است.
۷. فیلم «شاید وقتی دیگر»؛ آخرین فیلم سوسن تسلیمی در ایران
- کارگردان: بهرام بیضایی
- بازیگران: سوسن تسلیمی، داریوش فرهنگ
- ژانر: خانوادگی
- سال تولید: ۱۳۶۶
دستاندازی برای بهرام بیضایی در دهه ۶۰ پایانی نداشت. پس از سه فیلم «چریکه تارا»، «مرگ یزدگرد» و «باشو غریبه کوچک»، نوبت به «شاید وقتی دیگر» رسید. این فیلم توقیف نشد، اما با مشکلات متعدد برای نمایش مواجه شد و در نهایت آخرین فیلمی بود که سوسن تسلیمی در سینمای ایران نقش آفرینی کرد.
۸. فیلم «نوبت عاشقی»؛ عاشقانه ترکی که هرگز اکران نشد
- کارگردان: محسن مخملباف
- بازیگران: شیوا گرده، عبدالرحمان پالای، مندرس سامانجلار، آکن تونژ
- ژانر: عاشقانه
- سال تولید: ۱۳۶۹
«نوبت عاشقی» یک عاشقانه سهاپیزودی به زبان ترکی استانبولی است. این فیلم در نهمین جشنواره فیلم فجر اکران شد و نامزد سیمرغ بلورین فیلمبرداری گردید، اما پس از آن به محاق توقیف رفت و هرگز به اکران عمومی نرسید. یکی از دلایل اصلی توقیف، محتوای عاشقانه فیلم و حساسیتهای فرهنگی آن دوران عنوان شده است.
دهه ۶۰ سینمای ایران، برخلاف دهههای بعد که توقیفهای مستقیم سیاسی پررنگتر شد، بیشتر شاهد آسیبپذیری آثار از بیثباتی مدیریتی، جنگ و ممیزیهای متغیر بود. فیلمسازانی چون بهرام بیضایی، مسعود کیمیایی، محسن مخملباف و علیرضا داودنژاد در این دهه با چالشی روبرو بودند که کمتر به معنای کلاسیک «توقیف» بود، اما حاصل آن عملاً محرومیت مخاطبان از دیدن بسیاری از آثار ماندگار سینمای ایران شد.
