محسن جوادی: فردوسی «حکیمِ زبان و هویت ایران» بود
ضرورت پاسداشت شاهنامه و خردورزی در فرهنگ معاصر
محسن جوادی، معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در نشست «شاهنامه فردوسی و جلال خالقیمطلق» که روز شنبه ۲۰ تیر در فرهنگسرای امام خمینی (ره) خرمدره برگزار شد، بر پیوند ناگسستنی هویت ایرانی با زبان فارسی و شاهنامه تأکید کرد و فردوسی را مصداق «حکیم» در ادبیات و فرهنگ ایران دانست. جوادی با مرور اهمیت تاریخی و ادبی شاهنامه گفت که دفاع فردوسی از زبان و هویت ملی، بیش از سه دهه از عمر او را صرف سرایش اثری کرد که امروز نسلی از ایرانیان را به میراث مشترک فرهنگی پیوند میدهد.
او در توضیح علت ماندگاری نام جلال خالقیمطلق افزود که آثار و بهویژه تصحیح انتقادی او از شاهنامه حاصل بیش از چهار دهه پژوهش دقیق است. خالقیمطلق با رجوع به قدیمیترین نسخهها، از جمله نسخه فلورانس، و بهکارگیری روشهای علمی و انتقادی، متنی مستند و مستدل از شاهنامه فراهم آورد که نخست در خارج منتشر و سپس در ایران در دسترس علاقهمندان قرار گرفت. به گفته جوادی، این تلاش پژوهشی سهمی ماندگار در حفظ و انتقال میراث شاهنامه داشته است.
جوادی با اشاره به ابعاد حکمت در اندیشه فردوسی گفت ارزش فردوسی تنها در شاعری او خلاصه نمیشود، بلکه عمق نگرش فلسفی و اخلاقی او به زندگی و هستی است که شاهنامه را اثری فراتر از حماسه میسازد. او به آموزههایی چون پرهیز از آزار دیگران، اهمیت خردورزی و مسئولیت اخلاقی انسان در برابر اعمال خود اشاره و خاطرنشان کرد که این اصول نه تنها در متن شاهنامه بلکه در سنت اخلاقی ایرانی-اسلامی نیز بازتاب دارند.
معاون فرهنگی وزارت ارشاد تأکید کرد که فردوسی با نگرشی حکیمانه تلاش کرد زبان فارسی را از خطر فراموشی و فرسایش فرهنگی نجات دهد. از دید جوادی، زبان فارسی بیش از ابزار ارتباط، حامل شعر، عرفان، معنویت و هویت جمعی ایرانیان است؛ بنابراین پاسداشت آن همارز حفظ هویت ملی است. او افزود که فردوسی پیش از هر چیز درد تاریخی تهدید زبان و فرهنگ را شناخت و برای درمان آن دست به خلق شاهنامه زد؛ اقدامی که او را سزاوار عنوان «حکیم» کرده است.
در ادامه سخنانش جوادی به نقش خالقیمطلق در بازخوانی انتقادی شاهنامه اشاره کرد و گفت تصحیحات او با رجوع به نسخههای کهن و پیجویی علمی، امکان مطالعه دقیقتر و پژوهشهای نو در زمینه شاهنامه را فراهم ساخت. او همچنین یادآور شد که در گذشته شخصیتهای ایرانی در محافل شرقشناسی بیشتر بهعنوان چهرههای تاریخی مطرح میشدند، اما امروز نامهایی چون ملاصدرا و دیگر فیلسوفان ایرانی در دانشگاهها و محافل علمی معتبر جهان موضوع پژوهشهای زندهاند.
جوادی با نقل ابیاتی از شاهنامه و استناد به تفاسیر متقدم و متأخر، به آموزههایی همچون ضرورت خردورزی، مسئولیت فردی و پرهیز از آزار دیگران اشاره کرد و گفت این مفاهیم برای جامعه امروز نیز حیاتیاند؛ زیرا بدون خرد و نیت سنجیده، حتی اهداف خیر ممکن است به نتایج نامطلوب بینجامد. او خرد را «چشم جان» خواند که به انسان امکان تشخیص حقیقت و انتخاب راه درست را میدهد.
معاون وزیر در بخش دیگری از سخنانش برداشت شخصی خود از لقب «حکیم» برای فردوسی را تشریح کرد و گفت حکیم کسی است که صرفاً به اصلاح ظاهری مسائل نپردازد، بلکه علتها را بشناسد و درمانی ریشهای عرضه کند. در این چارچوب، فردوسی با آگاهی از تهدیدات زبانی و فرهنگی، شاهنامه را بهعنوان نسخهای درمانگر برای حفظ هویت ملی سرود.
جوادی در پایان با یادآوری سختیها و بیمهریهایی که فردوسی در زمان حیاتش تجربه کرد، تاکید کرد که امروز شاهد قدردانی گستردهای از او هستیم؛ جایگاه او بهعنوان پاسدار زبان، فرهنگ و هویت ایرانی تثبیت شده و شاهنامه همچنان منبعی زنده برای تعلیم اخلاق، خردورزی و معناجویی در زندگی معاصر به شمار میآید.
